نامدار قايلاند ، به توجيه كلام آن عارف بزرگ پرداختند ، و آن را به معنايى كه اكثر خواص از درك آن عاجزند ، تا چه رسد به ارباب علوم آليه ، با لسان خاص در جمله اى كوتاه تفهيم فرمودند ، كه حق با هر موجودى از طريق « وجه خاص » و « قرب وريدى » و « تولية » نيز ارتباط دارد و مولانا جلال الدين رومى از آن به جهت « سبب سوزى » تعبير كرده است :
< شعر > « از سبب سازيش من سوداييم وز سبب سوزيش سوفسطاييم از سبب سازيش من حيران شدم وز سبب سوزيش سرگردان شدم » < / شعر > از طريق وجه خاص و قرب وريدى صادر اوّل و « قلم أعلى » ينبئ عن ذاته و صفاته و آثاره . و إن سألت الحق ، أن الحق هو المنبئ عن ذاته و صفاته و آثاره . در كريمهء « لَيْسَ كَمِثْلِه ِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ . » جزء اوّل دليل بر تنزيه حق ، و جزء دوم دليل بر تشبيه است چه آن كه حق يسمع بسمع كل سميع ، و يبصر ببصر كل بصير و فى المحمديين التنزيه فى عين التشبيه ، و التشبيه فى عين التنزيه . به لسان ديگر ، كليهء مبادى ادراك و علل از مراتب فاعليت حقاند . و اين امر نزد ارباب عصمت مسلم است كه چه در انسان و چه در كليهء علل و معاليل آثار مترتبه بر علل و اسباب هم نسبت به حق دارند ، و هم به مبادى اين آثار و به لسان جمع : « قُلْ كُلٌّ من عِنْدِ الله . » < صفحة فارغة > [ گفتار در جبر و تفويض و امر بين الأمرين ] < / صفحة فارغة > و نيز معناى اين اصل مسلم نزد ارباب درايت و صومعه نشينان بارگاه جبروتى و لاهوتى كه لا جبر و لا تفويض بل أمر بين الأمرين . جمع بين جبر و تفويض نمىباشد بلكه اضطرار در عين اختيار ، و اختيار در عين اضطرار است : « در عين اختيار مرا اختيار نيست » و يا « در اختيار خويش مرا اختيار نيست » . و مختار حقيقى حق است كه تمام جهات فاعليه ، از جمله غايت و غرض از ايجاد ، ذات اوست . كليهء مبادى آثار متقوم به حقاند و تقوم به حق و فقر و احتياج به سلطان وجود نحوهء تحقق اشياست : كل سميع يسمع بسمعه و كل بصير يبصر ببصره . لأن كل سميع مظهر لاسمه « السميع » و كل بصير يبصر باسمه « البصير » . و لا حول و لا قوة إلا باللَّه العلىّ العظيم .
چنان كه گفتيم صفت « مشيّت » عين ذات اوست ولى صفات كليهء الهيه از حقايق ارساليه‌اند و در مقام تنزل سريان در همهء اشيا دارند ، ولى بدون تجافى از مقام غيب و اطلاق حقيقى . اين حكم در « علم » نيز جارى است ، كه فرمود :

مقدمة الآشتياني 83