< شعر > آفت ادراك آن حال است و قال خون به خون شستن محال است و محال < / شعر > احتمال مىرود كه اين مطلب را از راسل متفكر غربى سراغ داشته باشيد كه : امروز وقتى كه يك انسان يك كلمه را بزبان مىآورد مثلا مىگويد : « الف » اين گفتار او دامنهء سحابىهايى است كه ميليونها سال پيش از فضاى ما ردّ شده و رفته‌اند .
يك عبارت ديگر را از « راسل » كه يكى از شكاكين در متافيزيك است ، دقت فرماييد : « اگر چنين تصور كنيم كه پديده‌ها و حقايق عالم طبيعت از يك جهان بالاتر و ابدى باين دنيا سرازير مىشود ، تصور صحيحى از جهان نموده‌ايم » [1] اكنون اين عبارت را از ماكس پلانك كه يكى از مشهورترين نوابغ فيزيك قرن اخير و بزرگترين كوشندگان در شناخت طبيعت است ، مطالعه فرماييد : « كمال مطلوب فيزيكدان شناسايى جهان خارجى حقيقى است . با اين همه يگانه وسايل كاوش او ، يعنى اندازه گيرىهايش هرگز در بارهء خود جهان حقيقى چيزى به او نمىآموزند . اندازه‌ها براى او چيزى جز پيامهايى كم و بيش نامطمئن نيستند ، يا به تعبير هلمهلتز جز علاماتى نيستند كه جهان حقيقى به او مخابره مىكند و سپس او بهمان طريقى كه زبانشناس مىكوشد تا سندى را كه از بقاياى تمدنى ناشناخته است بخواند ، در صدد نتيجه گيرى از آنها برمىآيد .
اگر زبانشناس بخواهد به نتيجه اى برسد ، بايد اين را چون اصلى بپذيرد كه سند مورد مطالعه معنايى در بر دارد .
همين طور فيزيكدان بايد اين فكر را مبدء بگيرد كه جهان حقيقى از قوانينى پيروى مىكند كه به فهم ما درنمىآيند ، حتى اگر براى او لازم باشد از اين اميد دست بشويد كه آن قوانين را بوجه تام دريابد يا حتى ماهيت آن قوانين را با يقينى مطلق از همان اول معين كند . » [2] .
آيا اين مطالب نمىتواند اثبات كند كه براى شناخت طبيعت بايستى از

[1] عرفان و منطق - راسل - متن انگليسى ص 27 .
[2] تصوير جهان در فيزيك ماكس پلانك - جديد ترجمهء آقاى مرتضى صابر ص 138 .

210