رسول خدا صلى الله عليه و سلم در دههء آخر ماه رمضان آنچنان در عبادت تلاش مى فرمود كه در غير اين دهه تلاش نمى فرمود .
در كلام صحابيه ، " ام حارثه " كه درباره ء فرزند شهيدش با رسول خدا ( صلى الله عليه وآله ) سخن مى گفت ، چنين آمده است :
إن كان في الجنة صبرت وإن كان غير ذلك إجتهدت عليه في البكاء ، ( 1 ) اگر فرزندم در بهشت باشد ، صبر پيشه مى كنم ، و اگر غير از اين باشد ، در گريه مىكوشم . ( 2 ) بنابراين ، معناى لغوى اجتهاد معلوم شد و روشن گرديد كه در زمان نبى اكرم ( صلى الله عليه وآله ) و تا مدتى پس از آن ، واژه ء " اجتهاد " در همان معناى لغوى اش و مترادف با تلاش و به كار بستن توان استعمال مى شد .
تنها موردى كه به ظاهر ، خلاف اين معنا را ثابت مى كند ، روايت " معاذ " است كه در آن چنين آمده است :
أجتهد رأيى ولا آلو ، ( 3 ) به رأى خويش اجتهاد مى كنم و نمى هراسم .
درباره ء اين روايت ، به تفصيل سخن خواهيم گفت .

1 . صحيح البخارى ، كتاب الجهاد ، ج 2 ، ح 93 ، رقم 259 ( ترقيم العالميه ) ، مسند احمد ، ج 3 ، ح 260 و 283 . 2 . " حارثه " از رزمندگان مسلمان بود كه در اثر تيراندازى خطائى در جنگ بدر به شهادت رسيد و پيامبر اكرم دربارهء او به مادرش كه بىتابى مى كرد فرمود : فرزندت در فردوس اعلى جاى گرفته است . ( ويراستار ) 3 . سنن الدارمى ، ج 1 ، ص 60 ، رقم 168 ( ترقيم العالميه ) .

99