در اينجا ممكن است كسى اشكال كند كه : چگونه محققين ، خفض به جوار را در عطف نسق منكر شده اند ، در حالى كه در شعرى كه از " امرئ القيس " گذشت ، لفظ " قدير " با حرف " أو " معطوف به " صفيف " شده و در عين حال مجرور به جوار گشته است ؟
در پاسخ به اين پرسش ، " ابن هشام " خود در " باب رابع " از " مغنى اللبيب " سخن گفته است . او از عده اى نقل كرده كه اساسا در مورد اسم فاعل و صفت مشبهه ، جايز است كه اگر معمول آنها منصوب بود ، كلمه اى را با اعراب جر ، عطف بر آن نمود . شاهد اين عده ، همين شعر " امرئ القيس " است ، زيرا " صفيف " مفعول " منضج " است و منصوب است و " قدير " به جر ، عطف بر آن شده است . ( 1 ) " ابن هشام " احتمال ديگرى را نيز مطرح كرده و آن عبارت از اين است كه در اينجا مضافى مقدر باشد ، يعنى در اصل چنين بوده " او طابخ قدير " ، ( 2 ) سپس مضاف ( طابخ ) حذف شده وجر مضاف اليه ( قدير ) باقى مانده است . ( 3 ) ولى به نظر ، بهترين توجيه براى جر " قدير " ، " عطف توهم " است كه " ابن هشام " نيز به آن اشاره كرده است . ( 4 ) براى بيان وجه " عطف توهم " به يك مقدمهء كوتاه نياز است و آن اين كه وقتى اسم فاعل به معنى ماضى باشد ، فقط اضافه مى شود ، يعنى عمل نمى كند و نمى تواند نصب بدهد ، چنان كه " ابن مالك " مى گويد :
كفعله اسم فاعل في العمل * إن كان عن مضيه بمعزل ( 5 )

1 . مغنى اللبيب ، ج 2 ، الباب الرابع ، ما افترق فيه اسم الفاعل والصفة المشبه ، ص 600 . 2 . پزندگان در ديگ . 3 . مغنى اللبيب ، ج 2 ، الباب الرابع ، ما افترق فيه اسم الفاعل والصفة المشبه ، ص 600 . 4 . همان . 5 . اسم فاعل اگر به معناى ماضى نباشد از جهت عمل كردن مانند فعل خود است .

173