س بر پوست انار و پوست بادام و پوست گردو و پوست هندوانه و پوست خربزه ، سجده كردن صحيح است يا نه ؟
ج محلّ اشكال است ، احتياط ترك نشود .
س بر قلم و قصب ، يعنى نِى و مسواك و كاه و علف ، سجده جايز است يا نه ؟
ج بلى جائز است .
و آن چه به ما يصح السّجود عليه ذكر شد در حال اختيار است و لكن افضل تربت سيد الشّهداء عليه السلام است . و در حال اضطرار ، يا تنگى وقت ، اگر تمكَّن از اشياء مذكوره نشد ، بر « ثَوبِ پنبه » و « كتان » سجده كند ؛ و اگر آن هم ميسّر نشود ، بر معادن مثل « قير » و « فيروزج » و « عقيق » و غير آن سجده كند ، و اگر آن هم ميسّر نشود ، بر پشت دست سجده كند .
7 - تشهّد هفتم : « تشهّد » است و آن واجب است امّا ركن نيست ، در ركعت دوّم از هر نمازى بعد از سجده اخيره و در ركعت سوّم از مغرب و ركعت چهارم از عشا و ظهر و عصر . [1]

[1] ( 7 - تشهّد ) 1 - واجب است « تشهّد » در ركعت دوّم مطلقا ؛ و در سوّم از نماز مغرب ؛ و در ركعت چهارم از نمازهاى چهار ركعتى به تفصيلى كه مذكور خواهد شد ، و اخلال عمدى به آن ، موجب بطلان نماز است . ( واجبات تشهّد ) و واجباتِ تشهّد چند چيز است . اول : جلوس به قدر تشهّد در حال اشتغال به واجبات آن ، يعنى اختياراً تشهّد در غير حال جلوس ، مبطل است و سهواً ، مبطل نيست با استمرارِ سهو تا ركوع ، اگر چه قضاى آن واجب باشد . دوّم و سوّم : « شهادتين » . چهارم : « صلوات بر نبىّ و آل » ، و احتياط در عبارت آنها اين است : [ كه ] در تشهّد اوّل و دوّم بگويد ( اشهد ان لا اله الَّا اللَّه وحده لا شريك له ، و اشهد انّ محمّداً عبده و رسوله ، اللَّهمّ صلّ على محمّد و آل محمّد ) با رعايت ترتيب مذكور و موالات عرفيّه . ( كسى كه تشهّد را نمىداند ) و با عدم تمكّن از تشهّدِ مذكور ، واجب است تعلَّم . و در ضيق وقت و عدم تمكّن از اتّباع غير يا خواندن از مكتوب ، آن چه را مىداند به جا مىآورد و آن چه را نمىداند چه در اوّل باشد يا وسط يا آخر ، ترجمهء آن را به هر لغتى كه مىداند مىگويد ؛ و اگر هيچ از اصل و ترجمه نمىداند ، اكتفا به تكرار ذكر مىنمايد اصلًا ، و اگر نشد ، بدلًا ، يعنى ترجمهء ذكر به مقدار تشهّد ؛ و تعيين حمد براى ذكر ، موافق احتياط است با امكان ؛ و اگر هيچ نداند ، احوط جلوس به قدر تشهّد است ؛ و اگر هيچ نداند از افعال و اقوال نماز و ممكن نباشد كه به نحو اتّباع مصلَّى يا از روى مكتوب انجام دهد ، آن چه را كه مىداند به جا مىآورد ، و عوض آن چه را كه نمىداند ، ذكر به قدر آن ، يا آن چه ميسور است به جا آورد . و اگر هيچ نداند ، متّجه ، حكم « صلات غريق » است ، مثل تبديل ركعات به تكبيرات ، يا ترجمه يا اشاره به آنها با آن چه ميسور است از آنها ، نه سقوط تكليف به نماز . و بر تقدير تعمّدِ در تركِ تعلَّم تا ضيق وقت ، احوط جمع بين اداى به ترتيب مذكور و قضا است بعد از تعلَّم ، و اللَّه العالم . ( تورّك ( ب ) ) و مستحبّ است « تورّك » در جلوس براى تشهّد چنانچه تفسير آن و حكم آن در جلوس بين دو سجده نماز گذشت ، و مستحبّ است در تشهّدين ، زائد بر واجب از تحميد و دعا ؛ و افضل ، اتّباع مأثور است در تشهّد اوّل و دوّم .

386