در مناطق مختلف رشد پيدا كردند و بلاى اسلام و مانع تكامل و رشد مسلمانان و سد نجات جهان شدند .
حوادثى كه در منطقه مصر از يك سو و در منطقه تركيه از سوى ديگر بدست هواداران معاوية بوجود آمد ، همراه كارشكنى هاى خوارج و ضربه هاى گوناگون و در رأس شهادت امام على عليه السلام همه و همه از پويائى اسلام كاست و نه تنها راه تكامل را مسدود ساخت بلكه تا زمان هارون الرشيد جنگ هاى داخلي و خونريزى هاى محلى موجب تحليل رفتن نيروى اسلام و مسلمانان گرديد .
مصيبت اسلام و مسلمانان مىدانيم كه نهج البلاغة بخش ناچيزى از سخنرانى هاى آنحضرت را در بر دارد و آنچه از سخنان آن حضرت در طول زندگى بيان داشته و ضبط نگرديده قابل تصور نيست .
بدتر از ضبط نشدن سخنرانى ها كه ضبط آن يك امر معمولى جهان است و ضبط نگرديده ثبت و ضبط نامه هاى ادارى آن حضرت است .
زمامدارى كه بر بيش از بيست كشور جهان حكومت

27