فصل چهارم اختلاف قراآت وبررسى علل واسباب آن وجوه اختلاف قراآت :
دانشمندانى امثال ابن قتيبه وفخر الدين رازى ، وابن الجزرى وديگران در مقام استقراء قراآت - عليرغم اختلاف انواع آنها - بر آمدند ، وسعى كردند وجوه اختلاف را نيز مشخص سازند .
مساعي آنها در اين زمينه به اين نتيجه بارور گشت كه وجوه ويا انواع اختلاف قراآت به مواردي كه در زير ياد مى كنيم محدود مى باشد .
1 . اختلاف در حركات كلمه ، بدون اينكه در معنى وشكل آن تغييري ايجاد كند ، مانند :
( . . ويضيق صدري . . ) ( شعراء : 13 ) .
كه هم به رفع قاف : ( ويضيق ) ، وهم بانصب آن ( ويضيق ) قرائت شده است .
( قال يا قوم هؤلاء بناتي هن اطهر لكم . . ) ( هود : 78 ) .
در اين آيه ، راء ( اطهر ) هم به رفع وهم به نصب قرائت شده است .
2 . اختلاف در حركات كه تغييري در معنى ايجاد كند ، شكل كلمه محفوظ بماند ، مانند ( كفلها ) در آيه ء :
( . . وكفلها زكريا . . ) ( آل عمران : 37 ) كلمه ء ( كفلها ) هم به تخفيف فاء : ( كفلها ) ورفع ( محلى ) زكريا به عنوان فاعل ، ونيز به تشديد فاء : ( كفلها ) ونصب ( محلى ) زكريا به عنوان مفعول دوم قرائت شده است .
3 . اختلاف در حروف كلمه كه در معنى تغيير ايجاد كند ، لكن شكل كلمه محفوظ بماند ، مانند ( ننشزها ) در آيه ء :
( . . وانظر إلى العظام كيف ننشزها . . ) ( بقره : 259 ) كلمه ء ( ننشزها ) هم بازاى : ( ننشزها ) ، وهم با راء : ( ننشرها ) قرائت شده است .
4 . اختلاف در حروف كه درشكل كلمه تغييري به وجود مى آورد ، لكن معناى كلمه محفوظ بماند ، مانند ( العهن المنفوش ) در آيه ء :
( وتكون الجبال كالعهن المنفوش ) ( قارعه : 5 ) اين آيه به صورت ( كالصوف المنفوش ) نيز قرائت شده است .
( . . وزادكم في الخلق بصطة . . ) ( اعراف : 69 ) كه كلمه بصطة هم با سين : ( بسطة ) ، وهم با صاد : ( بصطة ) قرائت شده است .