جمكران بود بنا نهاد چنانچ ميان ايشان موضعى نماند بلكه بناء ديوار به يكديگر برسانيدند و اين ديوار بسرفت و جبل و كشويه و اسفرآباد متصّل شد پس از آن چون عرب بقم نزول كردند و آن را مالك و متصرّف شدند و ابنيهء بسيار بقم بنا نهادند باروى بر آن بگردانيدند و اين باروى از باغ دولت بكشيدند در كنار رودخانه تا درب نضر چنانچ رودخانه در ميان آن جارى بود و از درب نضر بكشيدند تا درب حسن بن على از يك جانب رودخانه يعنى كه رودخانه بر يك طرف افتاده بود و از آنجا بكشيدند تا درب قزدان و سعد آباد و جمر تا آنگاه كه بباغ دولت متّصل گردانيدند و رودخانه بر طرف آن افتاده بود يعنى باروى بر كنار آن بنا نهاده بودند و همچنين بر ظاهر كميدان فرا پيش صحارى مزدجان و غير آن باروى حصين محكم بكشيدند پس چون على بن هاشم در خلافت مامون با لشكر بقم فرود آمد در سنهء عشر و مأتين [1] هجريه آن باروى را بيران [2] كرد و خراب گردانيد اهل قم بعد از آن ديگر باره بنا نهادند و مرمت نمودند و چون على بن عيسى طلحى با لشكرى تمام در سنهء سبع عشر و مأتين [3] قصد ايشان كرد اهل قم در احكام آن باروى بكوشيدند و مستحكم گردانيدند و همچنين قايم بود تا آنگاه كه مفلح تركى بر مقدّمه موسى بن بغا در خلافت معتز بدر قم فرود آمد در سينه اربع و خمسين و مأتين [4] و باروى شهر را خراب كرد ديگر باره اهل قم آن را اعاده كردند و بنا نهادند پس از آن چون كوتكين بن ساتكين تركى با كاتب خود ابو الحسن بن احمد بن الحسن الماورائى [5] در خلافت معتز بقم فرود آمد در سنه احدى و تسعين و مأتين [6] باروى قم را بكلَّى خراب گردانيد چنانچ اثر آن را نگذاشت پس از آن اهل قم ديگر باره آن را اعاده كردند و بنا نهادند مضى هذا ، چنين گويند بعضى از رُوات عجم كه وجوه و اشراف آل سعد را بر كنار رودخانه قم سراها و كوشكها بودند كه به جهت نزهت و تفرّج و ترفيه خاطر در آن مىنشستند و برودخانه و بساتين در فصل ربيع مشرف ميگشتند و در آن نظر ميكردند چون رودخانه در ولايت عباس بن عمرو غنوى در سنهء اثنتين و تسعين و مأتين [7] هجريه جارى و

[1] - 210 هجرى ،
[2] - بر وزن ويران بمعنى ويرانست ،
[3] - 217 هجرى ،
[4] - 254 هجرى ،
[5] - در اصل المادراى ، و به گمان اينجانب الماورائى بايد باشد منسوب بما وراء النهر ،
[6] - 291 هجرى ،
[7] - 292 هجرى ،

35