مهلتپذير نيست - چنان كه از مولا امير المؤمنين « ع » ذكر آن گذشت . [1] و هر وقت كه كار به دست عقبماندگان و مرتجعان يا ثروتمندان و توانگران - به هر دليل كه باشد - بيفتد ، انقلاب راهى به دگرگونسازى و تغيير بنيادين اوضاع و روابط پيدا نمىكند ، و كار به سست شدن عزمها و نوميد شدن اميدواران مىانجامد . و اين از زيانبخشترين زيانهايى است كه به اسلام مىرسد ، در صورتى كه انقلاب به نام اسلام صورت گرفته باشد .
تنبيه ( 46 ) فقاهت آگاهانه :
تفقّه در دين - كه تعليمات اسلامى در بارهء آن تأكيد كرده و به آن فرمان داده است - عبارت است از فهم و شناسايى كامل مجموع دين به صورتى اساسى و روشى فراگيرانه ، كه روابط ميان بخشهاى مختلف احكام دين پنهان نماند ، و به هنگام استنباط « احكام دين » ، بطور قطعى ، « اهداف دين » ، در « فردسازى » و « جامعه پردازى » در نظر باشد ، و در عين حال ، عنصر « زمان » - يعنى زمانى كه تفقّه در آن صورت مىگيرد - نيز مورد توجّه واقع شود ، و موضوع « عصر » كه يك واقعيّت جدّى است به هيچ گرفته نشود . و ما در اين خصوص در « نگاهى به سراسر فصل » بيست و پنجم از « باب يازدهم » سخن گفتيم . [2] در پرتو آنچه گفتيم ، توجه به « زمان » نيز يكى از ركنهاى فقاهت اسلامى و اجتهاد شيعى به شمار است ( اگر عناصر ارتجاع در كار نباشند ) ؛ پس به تفقّه در بعضى از اجزاء دين جدا از جزءهاى ديگر ، يا تفقّهى كه توجّه به زمان در آن وجود نداشته است ، يا تفقّهى كه « اهداف دين » در آن منظور نشده باشد . . . و نظاير اينها ، نمىتوان اعتماد كرد ،

[1] . ( جلد سوم / 355 - 356 ؛ همين جلد / 550 ) .
[2] . ( جلد چهارم / 224 - 266 ) .

748