چنان كه شايسته است و در تصوّر اسلامى آمده ، مورد تحليل قرار نگرفته است . قرآن كريم ، بطور مطلق ، به عيبجويى از بخل - خواه بخل كردن از مال خود ، يا برانگيختن ديگران به بخل - پرداخته و فرموده است :
« * ( الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ ، وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ الله هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ ) * [1] كسانى كه بخل مىورزند و مردمان را به بخلورزيدن فرمان مىدهند ، ( بدانند كه ) هر كس ( از بخشيدن ) رويگردان شود ، خداوند بىنياز و ستوده است » . قرآن بخل را در مقابل بخشندگى و انفاق قرار مىدهد و مىگويد : * ( « فَأَمَّا مَنْ أَعْطى وَاتَّقى ) * . . .
* ( وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنى ) * [2] امّا آن كس كه بخشيد و پرهيزگار شد . . . و امّا آن كس كه بخل ورزيد و خود را بىنياز دانست » . و به اين بخيلان وعدهء عذاب مىدهد به صورتى عبرت انگيز : « * ( وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ الله مِنْ فَضْلِه ، هُوَ خَيْراً لَهُمْ ، بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ ، سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِه يَوْمَ الْقِيامَةِ ) * [3] كسانى كه از دادن آنچه خدا به فضل خود به آنان داده است بخل مىورزند ، چنان مىپندارند كه اين كار به خير و صلاح ايشان است ، بلكه اين شرّى براى آنان است ، چه آنچه كه به آن بخل ورزيده‌اند در روز قيامت چون طوقى ( از آتش ) بر گرد گردنهاشان نهاده خواهد شد » . بخل در احاديث از علل مال اندوزى و فزونخواهى شمرده شده است ، و همين براى نكوهش و عيب دارى آن كفايت مىكند .
امير المؤمنين « ع » بخل را « جامع همهء بديها و عيوب ، و همچون افسارى كه آدمى را به طرف همهء بديها مىكشد » معرّفى كرده است - چنان كه در خود فصل گذشت . و آيا بعد از اين همه نكوهشها مجالى براى بدگويى و زشت شمارى ديگرى بر جاى مىماند ؟
و بايد در نظر داشت كه قرآن كريم بخل را ، پيش از هر كس ديگر ، مايهء زيان رسيدن به خود شخص بخيل شمرده و فرموده است : * ( « . . . وَمَنْ

[1] . « سورهء حديد » ( 57 ) : 24 .
[2] . « سورهء ليل » ( 92 ) : 5 و 8 .
[3] . « سورهء آل عمران » : 180 .

132