- نيازمنديهاى عمرانى ؛ - نيازمنديهاى فرهنگى ؛ - نيازمنديهاى آموزشى و پرورشى ؛ - نيازمنديهاى صنعتى و فنّى ؛ - نيازمنديهاى علمى ؛ - نيازمنديهاى هنرى ؛ - نيازمنديهاى اقتصادى ؛ - نيازمنديهاى سياسى ؛ - نيازمنديهاى بهداشتى ؛ - نيازمنديهاى ارتشى و دفاعى ؛ و نظاير اينها . . .
و آنچه اينها همه را در بر مىگيرد ، دو جهت نخستين است ، يعنى :
تأمين مقتصدانهء معيشت ، و هزينه گذارى از مقدار زايد .
در اينجا جهت سوّمى نيز تصوّر مىشود ، يعنى جمعآورى و داشتن و انباشتن مقدارى فراوان از مال و نگاه داشتن و بخلورزيدن در بارهء آن . و اين همان جهتى است كه مال را از موضع الهى آن خارج مىكند ، و از حدّ قوامى آن بيرون مىبرد ، به همان گونه كه انفاق ، آن را از افتادن به راههاى منحرف - همچون تكاثر و گنجسازى و ربا و بهره كشى - دور نگاه مىدارد ، و آن را به جهت اصلى و راه درست آن باز مىگرداند . و اين امر تا آنجا مىرسد كه شكر نعمت و اداى سپاس الهى ، به بخشيدن مال و انفاق آن منوط مىشود ، چنان كه در تعاليم اسلامى ، در سخن امام على « ع » آمده است :
« لم يحرز الشّكر إلا من بذل ماله [1] ( 1 ) جز كسى كه مال خود را به ديگران مىبخشد ، هيچ كس سپاس الهى را ادا نكرده است » .
و اين محتواى تربيتى هنگامى بيشتر روشن مىشود كه در نظر داشته باشيم كه يكى از مراحل شكر و سپاسگزارى ، بهره بردارى صحيح از چيزهايى است ( مال ، نعمت ، علم ، قدرت ، سلامتى ، نفوذ كلام ) كه به

[1] . « غرر الحكم » / 349 .

112