نگاهى به سراسر فصل در « نگاهى به سراسر فصل » هفتم ، به اين موضوع اشاره كرديم كه مسلمانان سابقه اى حايز اهميّت و حق تقدّمى در خور توجّه بسيار ، در علوم و صنايع - و از جمله پزشكى و داروسازى - داشته‌اند . و اكنون بر ايشان واجب است كه در بارهء اين امور كه ياد مىشود حسّاس باشند :
1 - نيازمندى و احتياج به ديگران ، جامعه و كشور و دولت و حكومت را به « وابستگى اقتصادى » و سپس « وابستگى سياسى » وادار مىكند ، پس واجب است كه مسلمانان به پديد آوردن صنايع مختلف و نوين اهتمام ورزند ، تا چنان شود كه نيازى به بيگانگان پيدا نكنند كه « استغن عمّن شئت و كن نظيره ، احتجّ إلى من شئت و كن أسيره . [1] ( 1 ) از هر كس بىنياز باشى نظير اويى ، و به هر كس نيازمند باشى اسير او » .
2 - بيگانگان در آن كوشيدند كه دانشها و صنعتها را از مسلمانان بگيرند ، پس به سوى كتابخانه ها و نسخه هاى خطَّى و افزارهاى علمى و عملى ايشان هجوم آورند و آنچه را خواستند با خود بردند ، و بر روى همانها پايهء دانشها و صنعتهاى خويش را بنا نهادند و اين موضوع در جاى خود به اثبات رسيده است . پس بر مسلمانان است كه آنچه را كه از ايشان به سرقت رفته است باز پس گيرند ، و از اين راه نيرومند شوند ، و اسباب رفاه و آسايش اجتماعات و سرزمينهاى خويش را - با آزادى و آبادى - فراهم آورند .
3 - « حدود قوامى » را در صنعت و توليدات صنعتى مراعات كنند ، [2] تا كار به اتراف و اسراف و رفاهزدگى و مصرفگرايى ويرانگر نينجامد .

[1] . « غرر الحكم » / 61 - 62 .
[2] . فصل 32 ، از باب 12 ( جلد ششم ) .

535