و ما يقين داريم كه بپاخاستن براى انجام اين وظيفه ، يعنى افزودن كتابها و بابهايى از آن گونه كه ياد كرديم بر كتابها و بابهاى موجود فقهى ، كارى بس دشوار است ، چه مستلزم كارى كارستان و تلاشى سترگ است ، چونان بازگشت به همهء آيات و احاديث ( و دعاها و زيارتهاى معتبر ) ، و سيرهء عملى پيامبر اكرم « ص » و ائمّهء طاهرين « ع » ، و سپس تدوين و تنظيم آنها با روشى فقهى و متين و با به كار بردن قواعد اجتهادى فقهى و اصولى ( لفظى و عملى ) و رجالى و لغوى و ديگر كاوشهاى بسيار و لازم ، در جهت فحص و تحقيق و عرضه كردن ؛ [1] ليكن با اين همه اين كار واجب و مهم است و هنوز بر زمين مانده است ، و تاكنون هيچ يك از فقيهان براى انجام دادن آن - به صورتى شايستهء ذكر - آستينى بالا نزده است . و روشن است كه هيچ چيزى اين جاى خالى را پر نمىكند ، و زيان خالى بودن فقه ما از اجتهاد در اين موضوعها و آنچه وابسته به آنهاست بر آگاهان پوشيده نيست . و اين زيان بزرگ ، براى هر حاكميّت يا جامعه يا قانونگذاريى كه مبتنى بر اسلام باشد و خود را وابستهء به اسلام بداند ، [2] رفته رفته هر چه بيشتر آشكار خواهد شد .
بنا بر اين ، آيا فقيهان آگاه حق دارند كه اين بخش را در كتابهاى فقهى تهى باقى گذارند ، و از سويى ديگر - به صورت مكرّر - به تأليف و تدوين دوره هاى فقه - با نقل آرا و استدلالهاى معروف و تكرارى - بپردازند ، و اين كار را با وجود دهها كتاب فقهى مفصّل و متوسّط و مختصر ( چه تحقيقى ، چه تتبّعى ) ، كه از بزرگان فقها بر جاى مانده است ادامه دهند ، در صورتى كه هيچ نيازى به تأليف دورهء تازه اى از فقه به آن اسلوب وجود ندارد . و اگر فقيه برجسته اى باشد كه نظرها و

[1] . باب 11 و باب 12 ، از كتاب « الحياة » ( جلد سوّم تا ششم ) ، در اين باره گامى برداشته است ، و مىتواند در اين حركت فقهى ضرورى كمكى در خور باشد ، چنان كه باز هم اشاره كرده‌ايم .
[2] . در فصل 25 از اين باب ، « نگاهى به سراسر فصل » ، سخنان ديگرى در اين باره آمده ، و بابها و كتابهاى ديگرى ( 20 باب ) نيز ذكر شده است كه لازم است به ابواب موجود فقه افزوده گردد ، آن مطالب نيز ملاحظه شود تا بحث در بارهء اين موضوع تا اندازه اى كامل گردد ( جلد چهارم / 248 - 266 ) .

299