، و آشكار است كه اختصاصى كردن آنچه خدا براى همگان آفريده است ، سبب خروج از دايرهء تنظيمهاى الهى و سركشى نسبت به قوانين و مقدّرات او مىشود . و اين چگونگى - چنان كه در حديث و قرآن آمده است - همچون كفر است ؛ و خلاصه آنكه سپاسگزارى و شكر ، با اسراف و مصرف بيش از اندازهء نعمتها و همچنين با امساك و بخل جمع نمىشود ، چنان كه معلَّم بزرگ انسانيّت ، امام على بن ابى طالب « ع » مىفرمايد :
« لا يحرز الشّكر إلَّا من بذل ماله [1] - ( 1 ) شكر كردن جز با بخشيدن مال صورت پذير نمىشود » . پس راه درست بهره مند شدن از نعمتهاى الهى ، همان راهى است كه نعمتها را وسيلهء بهره بردارى همهء مردمان و چارپايان ايشان قرار مىدهد ، و آنها را روزى همهء بندگان خدا - حتّى كسانى كه مؤمن به او نيستند - مىداند ، چه آنان نيز آفريدگان خدايند و رزق و روزى ايشان مقدّر شده و وسايل زندگيشان تأمين گشته است . و اينان نيز داراى جانند ، و هر موجودى داراى جان باشد ، بايد - چنان كه امام على « ع » فرموده است [2] - به او روزى برسد . پس بايد همه و همه ، از محصولات و ثمرات زمين - خواه طبيعى و خواه مصنوعى - برخوردار شوند ، زيرا كه توليدات صنعتى نيز با استفاده از ثمرات زمين به دست مىآيد ، و همچنين نان كه آنچه ميان عرش و زمين است و بسيارى از آفريدگان براى فراهم آمدن آن كار مىكنند ؛ و حتّى كشتى كه در دريا براى سود رساندن به مردم حركت مىكند و كالاهاى ثروتمندان را - چه واردات و چه صادرات - از جايى به جاى ديگر مىبرد ، آن نيز به رحمت خدا و فعل او به راه مىافتد ، و مردمان از آن غافلند : * ( وَمِنْ آياتِه الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالأَعْلامِ ، إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ ، فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِه ، إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ ) * ، [3] از آيات او است كشتيهاى كوه پيكر كه در درياها روانند ، اگر خدا بخواهد ، باد را از حركت باز مىدارد و اين كشتيها بىحركت بر روى

[1] « غرر الحكم » / 349 .
[2] « كافى » 8 / 23 ، نيز فصل 8 ، از اين باب ( جلد سوّم )
[3] « سورهء شورى » ( 42 ) : 32 - 33 .

542