نگاهى به سراسر فصل ماهيّت اقتصاد تكاثرى و مصرفى ، در احوال و صفات متكاثران و سرمايه داران و توانگران تجسّم پيدا مىكند . شايد نظرى گذرا كه شخص بر احوال و صفات يادشدگان بيندازد ، بتواند اختلاف جوهرى و بنيادينى را كه ميان دو اقتصاد تكاثرى و اسلامى وجود دارد به او نشان دهد . به همين جهت تعاليم اسلامى به آشكار ساختن اين صفات و نشان دادن آنها - با تعبيرهايى نكوهنده - بفراوانى پرداخته است ، تا انسان جامعهء اسلامى را بر حقيقت امر واقف سازد ، و او را براى مقابله با سيل بنيان كن اقتصاد تكاثرى ( از راه آگاه ساختن از اين تضاد ريشه دار و ژرفسازى اين آگاهى و گسترش دامنهء آن ) مجهّز گرداند .
هر چه باشد ، اقتصاد اسلامى ، هيچ رنگى جز رنگ انسانى و مردمى همگانى نخواهد داشت . اقتصاد اسلامى اقتصادى انسانى است ، زيرا كه انسان را هدف قرار مىدهد و مال و ثروت را وسيله ؛ و مال را فداى انسان مىكند نه انسان را فداى مال ؛ و مردمى همگانى است زيرا كه مىگويد : * ( يا أَيُّهَا النَّاسُ ! كُلُوا مِمَّا فِي الأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً ) * [1] - ( 1 ) اى همهء مردم ! از هر حلال و پاكيزه اى كه در زمين است بخوريد » . و بدين گونه همهء مردم را طرف خطاب قرار مىدهد . . . و امام علىّ بن ابى طالب « ع » مىگويد :
« عياله الخلائق [2] ، ضمن أرزاقهم و قدّر أقواتهم [3] ( 2 ) آفريدگان خانواده و روزىخواران خدايند ، و او ضامن روزى ايشان است و قوتشان را معيّن كرده است » . و چون خلايق خانوادهء خدايند ، او كه روزى دهنده اى نيرومند و استوار است ، آنان را فراموش نخواهد كرد .

[1] « سورهء بقره » : 168 .
[2] شيخ بزرگوار كلينى ، از حضرت امام جعفر صادق « ع » روايت كرده است كه فرمود : « قال اللَّه - عزّ و جلّ - : الخلق عيالى ، فأحبّهم إليّ ، ألطفهم بهم ، و أسعاهم في حوائجهم - خداوند بزرگ فرموده است : « خلق خانوادهء منند ، از اين رو محبوبترين آنان در نزد من كسانى هستند كه با مردم هر چه بيشتر لطف و مهربانى كنند ، و در برآوردن نيازهاى مختلف آنان هر چه بيشتر بكوشند » - ( « اصول كافى » 2 / 199 ) .
[3] « نهج البلاغه » / 230 ، « عبده » 1 / 159 . در اين نسخه ، « عياله الخلق » آمده است .

76