آفتاب دوريست سايه نيز دورى حركت مىكند در نقصان و زيادتى و اگر بعنوان دايره هندى نباشد و سايه چوبى كه نصب كرده‌اند كم شود و شروع در زيادتى كند قريب به يك ساعت كه مىگذرد يقين مىشود كه سايه شروع در زيادتى كرده است چنان كه مجربست و اندك حدسى كه به كار برند علم يقينى بهم مىرسد از دايره هندى چون حركت آفتاب به يك نسبت است از طلوع تا غروب چون يك ساعت حقيقى از طلوع گذشته باشد و بر دايره باشد همين كه يك ساعت حقيقى به غروب مانده است سايه به همان دايره مىرسد و همچنين در ساعات و دقايق و ثوانى و ثوالث و ازينها ظاهر مىشود كه در هر فصلى و هر روزى وسط روز اين خط نصف النهار است و چون خط نصف النهار ظاهر شد قبله هر بلدى نيز ظاهر مىشود و ليكن معرفت قبله ظنى است چون بناى آن بر قول اهل رصد است و اختلاف بسيار در اقاويل ايشان هست چنان كه در خصوص قبله اصفهان در مسجد جامع قديم انحراف از خط نصف النهار به جانب مغرب بنا بر زيج قديم است و آن سى و سه درجه و چهل دقيقه است و بنا بر استخراج از زيج جديد الغ ميرزا مسجد جامع عباسى را بر آن مقرّر ساختند و انحراف آن را چهل درجه و بيست و هشت دقيقه و پنج يا شش ثانيه مقرّر فرمودند و در وقت كشيدن دايره هندى اكثر فضلا و منجمين حاضر بودند و چون دايره قبله اوسع از آنست كه در آن ملاحظه اين دقايق نمايند همه خوبست چنان كه در مبحث قبله خواهد آمد و چون در همه بلاد اسلام بنا بر زيج جديد است بنا بر استخراج بطلميوس عصر خود مولانا محمد باقر يزدى طاب ثراه گذاشته انحراف بلاد اسلامى به نحوى كه آن وحيد الدهرى در رساله مطلع الأنوار بيان فرموده مذكور مىشود از آن جمله انحراف كاشان سى و چهار درجه و سى و سه دقيقه است و قزوين بيست و هفت درجه و سى و چهار دقيقه

190